Diddorol darllen y dyfyniad hwn o ymateb Sioned Williams i adolygiad Non Tudur o’r ddrama Llwyth:

Mae’n archwilio natur perthyn ar gymaint o lefelau – yn rhoi perspectif nid yn unig ar hunaniaeth rhyw, ond hefyd hunaniaeth genedlaethol ac hunaniaeth ieithyddol. “Mae Cymraeg yn queer” yw un o linellau’r sgript – a’r awgrym yw bod dim modd diffinio diwylliant ( na rhywioldeb) mewn ffordd un llygeidiog.

Mae’n syniad diddorol yntydi? Ydi Cymraeg yn queer?

Ond be yn union ma hynny’n feddwl? Dyma ddyfyniad gan David Halperin o’r erthygl Wikipedia ar theori queer:

Queer is by definition whatever is at odds with the normal, the legitimate, the dominant. There is nothing in particular to which it necessarily refers. It is an identity without an essence. ‘Queer’ then, demarcates not a positivity but a positionality vis-à-vis the normative.[cyfeirnod]

Mae profiadau o siarad Cymraeg yn ffitio llawer o’r disgrifiad. Eto, nid yw siarad Cymraeg yn hunanaiaeth heb essence, jest yn wrthbwynt pur i siarad Saesneg. Efallai bod y ddisgwrs ‘leiafrifol’ yn queer fodd bynnag, a’n bod ni’n defnyddio gwrthwynebedd pan fo’n gyfleus, ac yn defnyddio syniadau o normaleiddio ar adegau eraill.

Mae theori queer yn sicr yn ddiddorol wrth edrych ar iaith o fewn y ddrama Llwyth. Ydi’r iaith wedi ei normaleiddio yno yn yr ystyr ei fod yn siarad real, er mewn ffurf sydd yn annerbyniol i lawer fel Cymraeg ‘derbyniol’ ac felly’n queered? Ydi defnydd yr iaith yn rhan bwrpasol o ffurfio lleiafrif o fewn lleiafrif yn y ddrama? Ydi theatr Gymraeg wedi dod allan o’r linguistic closet drwy gael llwyddiant a chydnabyddiaeth yng Nghaeredin? Dwi’n siwr y bydd na lawer o drafod y ddrama a’r rheswm ei bod yn cyseinio gyda chynulleidfaoedd.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Wnaeth darllen dyfyniad Sioned Williams fy atgoffa fi o erthygl Dr. Ryan Prout o Brifysgol Caerdydd: “Speaking Up / Coming Out: Regions of Authenticity in Juan Pinzás’s Gay Galician Dogma Trilogy”

Dyma flas wrth sôn am ddefnydd jarring Galisieg mewn ffilm Dogme sydd yn ei hun yn genre sydd yn mynd ati i geisio torri taboos trwy ddangos ‘gwirionedd’:

The use of Galician in the contexts portrayed by Pinzás in the first two films of the trilogy can be seen as countering the perception expressed by some younger speakers of the language that its use is inappropriate in venues like night clubs where conformism and awareness of peer pressure are most keenly felt (Gemie 2006: 158). If Cáccamo is right in suggesting that the language was perceived to be becoming the instrument of politicians and bureaucrats, the gay Galician Dogme trilogy could be read, furthermore, as a reaction against this form of consolidation.

Yn bersonol, dwi’n gallu darllen ‘social media’ yn lle ‘nightclubs’ ac yn gweld paralelau i beth mae’n ddweud ac yn adnabod yr ymadwaith yna i wrthod canfyddiadau o sefydliadoliad iaith. Ond mae’n mynd mlaen i geisio gweld a yw cyfarwyddwr y ffilmiau’n ceisio dweud bod profiad siarad Galisieg yn bwrpasol (pan ydych chi’n rugl yn Ngalisieg a Sbaeneg) fel y broses o ‘ddod allan’:

If Pinzás does indeed invite his audience to draw parallels between the process of coming out of the gay closet and coming out of the linguistic closet, this is a gesture which finds resonance in the discourse used by advocates of wider use of and recognition for Galician, as well as in the experience of speakers who shift from predominantly using Spanish with their peer groups and families to a preferential use of Galician. For example, in a recent campaign in defence of linguistic rights the language advocacy group Queremos Galego called on Galician speakers whose political sympathies might previously have been with the right wing Partido Popular to come out of the closet (Unsigned 2010). And young Galician speakers who are equally competent in both Spanish and Galician and who choose to assert a Galician speaking identity in a context where they may previously have spoken Spanish describe a backlash of incomprehension, rejection, and prejudice which are all too familiar to those who have chosen to come out as gay.

Wn i ddim os gellir dweud yr un peth am siaradwyr sydd yn rhugl yn y Gymraeg a’r Saesneg, ond yn defnyddio Saesneg gan fwyaf, ac sydd wedyn yn penderfynu troi at defnyddio Cymraeg mwy. Dwi’n credu bod sefyllfa ieithyddol gymdeithasol Galisia dipyn yn wahanol i fan hyn gyda llawer iawn o’r boblogaeth yn medru siarad a deall Galisieg (sydd yn bâr ieithyddol gweddol agos at Sbaeneg beth bynnag) ond sydd yn ei weld fel iaith statws isel, y sefyllfa diglossia glasurol.

Yng Nghymru, mae’r gwahaniaeth mawr rhwng y ddwy iaith a niferoedd y boblogaeth sy’n ddwyieithog/deall y ddwy iaith yn golygu bod y sefyllfa diglossia yn wahanol. Er, efallai yn achos ysgolion Cymraeg y De lle mae sawl cenhedlaeth o bobol erbyn hyn wedi derbyn addysg Gymraeg ond ddim yn dewis ei ddefnyddio yn agosach at yr hyn mae Prout yn cyfeirio ato. Efallai taw hyn sy’n dod trwodd wrth sôn bod “Cymraeg yn queer” yn Llwyth?

Yn ei gasgliad mae’n dweud y canlynol:

Pinzás folds questions of diglossia and homosexuality into the creation of social emotions and the challenging of taboos, which had served the Scandinavian exponents of Dogme 95 well in defining small nations. Through the lens of the inquisitive hand held camera he pictures a Galicia with an eye which only sees in natural or diegetic light, so that what it brings to light it does so in an essentialising gesture.

Mae’n swnio fel bod yr elfen o ddweud ‘gwirionedd’ a thorri taboos (ieithyddol yn fwy na rhywioldeb, o bosib) mae pobol yn ei weld yn Llwyth yn debyg iawn i beth mae Pinzas wedi ei wneud yn ei drioleg.

Er nad ydw i wedi gweld y ddrama na’r ffilmiau, mae’r drafodaeth o natur grŵpiau ‘lleiafrifol’ a’r cymhlethdodau cymdeithasol a seicolegol yn ddifyr iawn. Mae’n werth darllen erthygl Prout yn ei gyfanrwydd gan bod na lawer i bwynt perthnasol i ddarlleniad o Llwyth a chynhyrchiadau mewn ieithoedd lleiafrifol yn gyffredinol yno.

* * * * * * * * * * * * * * *

Tra ar y pwnc o closets, mae’n werth cyfeirio hefyd at lyfr Catalaneg sy’n dwyn y teitl; “Sortir de l’armari lingüístic: Una guia de conducta per a viure en català” sef “Dod allan o’r cwpwrdd ieithyddol: Canllaw i fyw eich bywyd yn y Gatalaneg”.

Mae erthygl am y llyfr ar wefan GipuzkoaEuskara, yn dweud hyn amdano:

The work by Suay and Sanginés permits us to think, finally, that consciously exercised linguistic loyalty -a proactive attitude- will cause linguistic uses to make the move from being personal troubles to become issues of social structure.

Mae datblygiad cymdeithas a thechnoleg yn golygu bod gwrthdaro ieithyddol yn norm; mae’r awduron dan sylw yn ceisio edrych ar y gwrthdaro hyn trwy astudio mathau gwahanol o siaradwyr (mewnfudwyr sydd wedi dysgu, siaradwyr anhyderus, siaradwyr militant ayyb) a’r gwrthdaro sydd yn digwydd oddi fewn iddyn nhw wrth ddewis siarad/neu beidio siarad iaith, gan obeithio bod hyn yn arfogi pobol i wneud y penderfyniad o ddefnyddio iaith yn fwy hyderus.

Mae nhw’n defnyddio’r dywediad am y ‘closet’ fel llawfer ar gyfer cymryd camau positif i roi teyrngarwch gyhoeddus i iaith sydd yn leiafrifol, gan raddol leihau lleiafrifoldeb yr iaith honno wrth i hyn gael effeithiau ar gymdeithas. Ond efallai bod hyn hefyd yn awgrymu ‘lleiafrifoldeb’ fel y norm, a faswn i’n tybio bod llawer iawn yn teimlo nad oes na closet i ddod allan ohono yn ieithyddol a bod unrhyw sôn am hynny yn lleiafrifeiddio’r iaith, gan efallai lesteirio gobeithion am ddefnydd a derbyniad cyfartal o’r iaith mewn cymdeithas.

* * * * * * * * * * * * *

Unrhyw feddyliau ganddoch chi? Hoffwn i glywed. Gadwch sylw!