Eos and the broader struggle over valuing Welsh language products

The Eos ruling by the Copyright Tribunal is a vicious blow to musicians who choose to sing in Welsh, erectile but it is also a blow in the wider debate about the way we measure the value of Welsh cultural products – from daily news to television entertainment.

At the heart of the Eos vs BBC struggle lies the contrary viewpoints of the BBC, stuff who argue that music should be valued according to its usual measures (including RAJAR and several other statistics which combine audience research and broadcast time); and Eos, website like this who argue that it is not possible to measure the value of payments for Welsh language music on statistics alone (and dodgy statistics at that) and that their unique and intrinsic cultural value is a factor that must be considered.

Since the Earthquake, when S4C’s value was thrown into the lions den in front of emperor Hunt, S4C have also been in the process of putting the argument for measuring value. Many people supportive of the channel have noted that audience statistics aren’t the be all and end all of value measurement but that economic, social and cultural value all have to be considered in measuring the success of a minority language television channel. This was Ian Jones’s response to the drop in viewing figures reported in the S4C annual report in July 2013:

“It’s no longer appropriate in today’s multiplatform television environment to use one simple performance measure to assess success,”
“Success today is a combination of factors including audience reach, economic impact, audience appreciation, trust, a successful provision of content for learners, for children’s programmes, and contributing to a positive impact on the Welsh language and culture.”

In terms of the offline printed press, circulation remains an important measurement tool if not the most important; online the ‘daily unique users’ stats, or whichever Google Analytics metric gives the highest figure, dominates. There isn’t the same kind of discussion of engagement measurement, democratic or political impact, or broader cultural value.

However, there is one small difference: the Welsh language print press on the whole is funded and administered from within Wales, so it’s possible to say that cultural value is given more consideration than merely how many have read or purchased. The only part of the print sector that isn’t is BBC Cymru – which has been given a reach target of 50k “users” by 2015 which is very black and white compared to the way evaluation is going at S4C. Democratic value is at the top of the agenda for the Welsh Assembly, and it’s clear that reach is not the only metric used by them in looking at the possible future of subsidy for the English language press in Wales.

Also in July 2013, The Welsh Books Council published a report on English language magazines in Wales (link to PDF). Therein, on page 5, lies the following sentence which touches upon their core principles when assessing the “value” of these magazines:

Value-for-money judgements concerning any subsidised activity must balance the quality, reach and public benefit of that activity against its cost. There is no absolute formula for establishing whether that balance is struck in any given case: this calculation is best made on the basis of comparisons with like activity elsewhere, and the responses of intended beneficiaries.

Common sense, you would think, but no, the system of payments for music doesn’t operate under a subsidy, but within a framework which is commercial, industrial and British, even though the licensing fee is a kind of public subsidy.

The BBC doesn’t see protecting the Welsh language as its role, neither do they see their role as that of a body responsible for measuring cultural value. This is a perspective which claims some kind of cultural neutrality – our purpose is to provide a service to the audience and nothing else – but it’s an artifical neutrality. How is it that S4C and the Welsh Books Council (and the Arts Council of Wales if it comes to that) can talk about cultural obligations and serving the audience in the same breath, and clearly state that measuring the value of their output involves much more than just the size of the audience, and the BBC is unable to do the same?

Despite the best efforts of some to introduce nuance to these public debates, their efforts are drowned out by crude soundbites: news reports – both positive and negative – are based on statistics about levels of viewing/listening/reading collected by agencies outside of Wales in the case of radio, television and the print media, and internally but with no consistency of methodology in the case of online media. In the age of Twitter, these soundbites are what circulate and get swallowed without question.

The argument here is about how to measure value, and the Eos verdict clearly demonstrates that there are centralised institutions in the UK which are still not interested in considering anything outside of that which serves their own needs. And why would they? To do so would undermine a model which has existed for decades. It would be an attack on the centralised system and would weaken their grip on an element of the state apparatus.

There’s “no evidence to suggest that devolution of broadcasting policy or a different approach to funding the BBC would benefit licence fee payers” according to the UK Government’s response to the Silk Commission. Which license fee payers are these then? Those who listen to Radio Cymru? Those who believe in a Wales where the Welsh language receives reasonable conditions in which to exist and flourish? I doubt it. The leader of the Welsh Conservatives understands that there’s a real need to devolve broadcasting – he understands that there’s no way of forming policies on culture and the media which won’t lead to more clashes of this type.

Consider these sentences from page 11 of the tribunal’s report:

Screen Shot 2013-12-16 at 13.26.19

In winning this argument, according to the tribunal, the BBC in London have issued a dictat: it’s not possible for you to make decisions on your own, we will always have the final say, it’s us who decides how to measure the value of your culture, we don’t consider cultural value when measuring the success of our output, nor the value of those individuals responsible for creating that success (Welsh language musicians, in this case) .

In short: you don’t control your own culture and media, we do.

I’m grateful to Eos and all the Welsh musicians for making this stand, and for putting the case for fairness in measuring the value of their contribution. The verdict is a blow, but it’s also an illustration of the rifts that are appearing within the UK and that a persistant tug on this loose thread might be all it takes to unravel the fragile net holding this failing system together.

[Diolch yn fawr iawn i Nic Dafis yn arbennig, ac unrhyw gyfieithwyr anhysbys eraill a helpodd i gyfieithu’r gofnod. Vive la Google Docs!
Many thanks to Nic Dafis and any other anonymous translators that have contributed to translating this post. Yay, for online collaboration!]

Dyfarniad Eos a’r frwydr ehangach dros fesur gwerth cynnyrch Cymraeg

Mae dyfarniad y Tribiwnlys Hawlfraint yn ergyd andwyol i gerddorion sy’n dewis canu yn y Gymraeg, viagra approved ond mae hefyd yn ergyd yn y ddadl ehangach dros y ffordd rydyn ni’n mesur gwerth cynnyrch diwylliannol Cymraeg – o newyddion dyddiol i raglenni adloniant teledu.

Wrth graidd y ddadl Eos vs BBC mae cyferbyniad safbwynt y BBC eu bod yn mesur gwerth y gerddoriaeth yn ôl eu mesuryddion arferol (gan gynnwys RAJAR a nifer ystadegau eraill sydd yn yn cyfuno ymchwil cynulleidfa ac oriau darlledu), gyda safbwynt Eos, sef na ellir mesur gwerth taliadau am gerddoriaeth Gymraeg yn ôl ystadegau yn unig (ac ystadegau amheus o ran hynny) a bod eu gwerth diwylliannol unigryw yn ffactor sydd yn rhaid ei ystyried.

Ers y Daeargryn,  pan gafodd gwerth S4C ei luchio i ffau’r llewod o flaen yr ymerawdwr Hunt, mae S4C hefyd yn y broses o geisio rhoi’r ddadl am fesur gwerth. Mae llawer o leisiau cefnogol i’r sianel yn nodi nad ystadegau yw diwedd y gân ond bod budd economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yn gorfod cael eu hystyried wrth fesur llwyddiant a gwerth sianel deledu mewn iaith leiafrifol. Dyma oedd ymateb Ian Jones i gwymp mewn ffigyrau gwylio yn adroddiad blynyddol S4C Gorffennaf 2013:

“Yn y byd teledu aml-lwyfan, dyw defnyddio un mesur perfformiad syml er mwyn asesu llwyddiant ddim yn ddigonol bellach.

“Mae llwyddiant heddiw yn cael ei ddehongli trwy gyfuniad o ffactorau, gan gynnwys cyrhaeddiad y gwasanaeth, effaith economaidd, gwerthfawrogiad y gynulleidfa, ymddiriedaeth, darpariaeth lwyddiannus i ddysgwyr, rhaglenni plant, a chyfrannu at effaith bositif ar ddiwylliant a’r iaith Gymraeg.”

O ran y wasg brint oddiarlein, mae’r cylchrediad yn parhau’n fesurydd pwysig os nad y pwysicaf; arlein mae’r ystadegau ‘defnyddwyr unigryw dyddiol’ (neu ba bynnag ystadegyn Google Analytics sy’n rhoi’r ffigwr uchaf…) yn teyrnasu. Nid oes yr un math o sôn am fesur ymwneud, am fesur impact gwleidyddol a democrataidd, neu werthfawrogiad a gwerth ehangach diwylliannol.

Fodd bynnag, mae un gwahaniaeth bach: mae’r wasg brint Gymraeg ar y cyfan yn cael ei ariannu oddi fewn i Gymru, felly mae’n bosib dweud bod pwrpas diwylliannol yn cael ystyriaeth well na dim ond sawl sy’n prynu. Yr unig ran o’r sector brint sydd ddim yw gwefan BBC Cymru – sydd wedi cael targed cyrhaeddiad o 50k o “ddefnyddwyr erbyn 2015 sydd yn ddu a gwyn iawn o’i gymharu â’r ffordd mae’r gwynt gwerthuso’n chwythu gyda S4C. Mae gwerth democrataidd y newyddion ar dop agenda y Cynulliad, ac mae’n gwbl glir taw nid dim ond cyrhaeddiad yw’r mesurydd a ddefnyddir ganddynt wrth edrych at ddyfodol posibl o sybsidi print yn Saesneg.

Cafwyd adroddiad, hefyd yng Nghorffennaf 2013, gan Gyngor Llyfrau Cymru o gylchgronau Cymreig Saesneg eu hiaith (dolen i PDF). Mae yno frawddeg ar dudalen 5 sydd yn cyffwrdd ar eu hegwyddorion sylfaenol hwy wrth edrych ar “werth” y cylchgronnau hyn:  

Value-for-money judgements concerning any subsidised activity must balance the quality, reach and public benefit of that activity against its cost. There is no absolute formula for establishing whether that balance is struck in any given case: this calculation is best made on the basis of comparisons with like activity elsewhere, and the responses of intended beneficiaries.

Synnwyr cyffredin dybiwch chi, ond na, mae’r system daliadau cerddoriaeth yn gweithredu o fewn fframwaith sydd ddim yn sybsidi, ond yn un masnachol, diwydiannol, Prydeinig er bod y ffi drwydded yn ffurf ar sybsidi cyhoeddus.

Nid yw’r BBC yn gweld eu rôl fel un o warchod y Gymraeg, ac nid ydynt yn gweld eu rôl fel corff sy’n gyfrifol am fesur gwerth diwylliannol chwaith. Mae’r safbwynt hwn yn honni rhyw fath o niwtraledd – dim ond gwasanaethu cynulleidfaoedd yw ein pwrpas  – ond mae’n niwtraledd ffug.  Sut bod S4C a’r Cyngor Llyfrau (a’r Cyngor Celfyddydau os daw at hynny) yn gallu sôn am oblygiadau diwylliannol a gwasanaethu cynulleidfa yn yr un gwynt, gan nodi’n glir bod llawer mwy i fesur gwerth na chyrhaeddiad y cynnyrch yn unig, tra bod y BBC yn methu?

Er ymgeision teilwng i roi nuance yn y dadleuon cyhoeddus hyn, ceir clegar amrwd dros bopeth: daw’r penawdau newyddion – da a drwg – o ystadegau gwylio/gwrando/darllen a gesglir drwy asiantaethau o’r tu allan i Gymru yn achos radio, teledu a’r wasg brint, ac yn fewnol ac heb unrhyw gysondeb o ran dulliau yn achos arlein. Yn oes y trydariad, dyma’r hyn sy’n cylchredeg ac a gaiff ei lyncu’n aml yn ddi-gwestiwn.

Rydyn ni mewn brwydr am fesur gwerth, ac mae dyfarniad Eos yn nodi’n glir nad oes gan rai o sefydliadau canolog y DU ddiddordeb o gwbl mewn edrych y tu hwnt i’r hyn sydd yn gwasanaethu eu anghenion hwy ar hyn o bryd. A pham fydden nhw? Achos byddai’n tanseilio model sydd wedi bodoli ers degawdau. Byddai’n ymosodiad ar y system ganoledig a’n gwanhau’r gafael ar elfen o aparatws wladwriaethol.

Nid oes “unrhyw dystiolaeth yn awgrymu y byddai datganoli polisi darlledu neu ddull gwahanol o ariannu’r BBC o fudd i dalwyr y ffi drwydded” yn ôl ymateb Llywodraeth y DU i Gomisiwn Silk. Pa dalwyr y ffi drwydded yw’r rheiny te? Y rhai sy’n gwrando ar Radio Cymru? Y rhai sydd yn credu mewn Cymru lle mae’r Gymraeg yn cael amodau teg i fodoli ac i flodeuo? Dwi’n amau. Mae arweinydd y Torïaid yng Nghymru yn deall bod angen datganoli darlledu – mae’n deall nad oes modd gosod polisïau am ddiwylliant a chyfryngau o’r tu allan i Gymru heb arwain at wrthdaro eto.

Ystyriwch y brawddegau hyn o dudalen 11 adroddiad y tribiwnlys:

Screen Shot 2013-12-16 at 13.26.19

O enill y ddadl, yn ôl barn y tribiwnlys, mae’r BBC yn ganolog wedi gosod her: nid oes modd i chi wneud penderfyniadau drosoch eich hunain, mae’r grym terfynol gennym ni, ni sydd yn penderfynu ar sut i fesur gwerth eich diwylliant, nid ydym yn ystyried gwerth diwylliannol ein cynnyrch wrth fesur llwyddiant, ac yn ei dro yr elfennau hynny sydd yn rhan greiddiol o’r llwyddiant hwnnw (sef cerddorion Cymraeg yn yr achos hwn).

Yn syml: nid chi sydd â rheolaeth dros eich diwylliant a’ch cyfryngau, ond ni.

Dwi’n ddiolchgar i Eos a’r holl gerddorion Cymraeg am sefyll yn wyneb hyn, a rhoi’r achos dros fesur gwerth eu cyfraniad mewn dull gyfiawn. Mae’r dyfarniad yn ergyd, ond mae’n fodd i ddangos y rhwygiadau sydd yn ymddangos  yn y DU ac yn fodd i ninnau symud tuag at dynnu ar yr edafedd a rhwygo mwy ar y brethyn brau hwnnw sy’n dal y systemau methedig hyn at ei gilydd.

Elite (1984, BBC Micro) a dylanwad Thatcher ar y gêm

Darllen yr erthygl hwn >> Backroom Boys by Francis Spufford | Books | The Guardian << sydd yn extract o’r llyfr am hanes datblygu’r clasur o gêm cyfrifiadur Elite (1984), order a dod ar draws y paragraff diddorol yma:

cialis sans-serif; font-size: 14px; font-style: normal; line-height: 18px; background-color: #ffffff;”>One thing you couldn’t do was cooperate with anyone. All the other apparent actors in the game universe were ingenious mathematical routines in paper-thin disguise. You were on your own with your enemies and the market prices. In this, seek of course, the game was beautifully in sync with the times. Margaret Thatcher had recently declared that there was no such thing as society; in the game universe, that was literally true. Bell and Braben were creating a cosmos of pure competition. It was a kind of reflection, not of the reality of 1980s Britain, but of the defiant thought in the heads of those who were benefiting from Thatcherism, who wanted to believe that behaviour not much more complex than the choices you got in the game was enough to satisfy the country’s needs. Bell and Braben got a lot of the inspiration for the game’s universe from the “libertarian” American sci-fi they were reading, but at that time they also shared a broadly Conservative outlook. If Thatcher represented clear ideas with hard edges, they were on her side. Soon after they signed up with Acornsoft, she won the 1983 election.

Waw. Côd a gwleidyddiaeth yn codi ei ben eto. Ma’r defnydd o maths ar gyfer torri ffiniau gallu’r processor yn syfrdanol hefyd (a’n atgoffa fi pam o’n i’n raglennwr Turbo Pascal chydig yn hoples, a pham nad yw côd ar ei ffurf buraf yn addas i bawb).

Ond mae’n werth gosod y postscript ochr-yn-ochr hefyd:

Postscript: David Braben used the rewards of Elite to build himself a career in the games industry. He is a businessman with a development company of his own, just outside Cambridge. He worries about the euro and hopes to create games still bigger than Elite. At the moment, he’s working on a Wallace & Gromit game. Ian Bell lives quietly in the countryside with his girlfriend, a vet. He used the rewards of Elite to study aikido and get into the rave scene. He breeds pedigree Burmese cats and worries about American imperialism and developing-world debt. He does a little exploratory coding now and again, but he doesn’t play modern computer games: too obvious, too violent. He doesn’t read fiction much, either. Like the intelligent horses at the end of Gulliver’s Travels, he thinks it only says “the thing which is not”. He doesn’t much like the world he helped to create.

Felly aeth un at ddiwylliant rave a bywyd yn ymwrthod ag ideoleg yr 80au a’r llall i fyw y freuddwyd Thatcheraidd. Diddorol de.

Mae côd, algorithmau a data yn wleidyddol.

Sdim amser gen i i sgwennu cofnod lawn am hyn ond mae’n rhywbeth dwi’n meddwl dipyn amdano ar hyn o bryd sef y berthynas rhwng côd a grym.

Yr erthygl ysgogodd fi i sgwennu’r gofnod oedd yr un isod gan Evgeny Morozov yn y Süddeutsche Zeitung


Dyma ddyfyniad:

To attack technology today is not to attack the Enlightenment – no, allergy it is to attack neoliberalism itself.


Today, visit a robust critique of technology should, thumb first of all, be a critique of neoliberalism itself. Such recalibration might not do much by itself but it would at least force the apologists of perpetual digital disruption to come up with explicit arguments as to why public health or public education are no longer worth fighting for. And, with some luck and provocation, the public – or whatever is left of it – might not like what it hears.

Mae’r erthygl yn sôn nid am bolareiddio tech = drwg / tech = iwtopia ond i sicrhau ein bod yn feirniadol o beth sydd yn yn digwydd drwy côd, algorithmau a data (ma’r term ‘big data’ yn sdiwpid a dwi’n gwrthod ei ddefnyddio – jest mwy o ddata dio!).

Felly dyma ddyfyniad bach arall am y berthynas rhwng data, côd a gwleidydiaeth ar flog Eaves.ca:

A little over a year ago I said that contrary to what many open data advocates believe, open data will make data political – e.g. that open data wasn’t going to depoliticize public policy and make it purely evidenced base, quite the opposite, it will make the choices around what data we collect more contested (Canadians, think long form census). The same is also – and already – true of the algorithms, the code, that will increasingly regulate our lives. Code is political.

Hwn ydi’r sdwff anweledig sydd yn gynyddol reoli’n bywydau ac y byddwn ni’n sylweddoli ar ryw bwynt fel gyda algorithms ffiltro Google, YouTube, a Facebook (ac yn y pen draw, Twitter hefyd) eu bod nhw’n effeithio ar ieithoedd llai a lleiafrifol mewn ffordd andwyol hefyd.

Be felly sy’n cael ei wneud i gadw trefn ar gôd, a phwy sy’n rheoli hynny. Ymlaen â ni at y cysyniad o “Algorithmic regulation” gan Tim O’Reilly…


 Search engines regulate the results and advertisements they serve up to us, doing their best to give us more of what we want to see.


Ydach chi wir yn credu bod Google yn gwneud eu gorau i roi rhagor o ddeunydd Cymraeg yn weledol i bobol sydd eisiau deunydd Cymraeg? Sgersli.

Mae Tim O’Reilly’n gofyn am fwy o “algortithmic regulation” ar lywodraeth drwy ddefnydd data, ond pan mae algorithmau’n creu “market failure” ieithyddol (.DOC)- rhaid i ni fod yn ofalus iawn bod llais ganddon ni yn yr algorithmau sy’n dod yn rhan (anweledig) o’n bywydau yn yr un ffordd ag oedd angen llais a safle blaenllaw arnom ni yn y system ddarlledu teledu a radio.

Pwy sy’n rheoleiddio’r algorithmau? Sut maen nhw’n trin ieithoeddd? Ar gyfer mantais pwy? Sut mae systemau rheoleiddio’n effeithio ar leiafrifoedd ieithyddol a’r di-rym?

Ma rhain yn gwestiynau pwysig a brys dwi’n meddwl. Amser i ni gymryd gwleidyddiaeth côd o ddifri?

Anghyfartaledd newyddion Cymraeg a Saesneg BBC Cymru

Sbotiwch y gwahaniaeth:

Screen Shot 2013-10-18 at 10.08.38Screen Shot 2013-10-18 at 10.06.46

Na, hepatitis nid bod stori Andrew RT Davies ddim ar gael ar dudalennau BBC Wales News (sydd yn drawiadol) ond bod dim botymau rhannu/argraffu/trydar ar y tudalennau Cymraeg.

Dylen ni fod yn gwneud hi’n *haws* rhannu a dosbarthu deunydd Cymraeg ar y we, nid anoddach. Efallai ei fod yn swnio’n fychan, ond mae’n symptom o’r ffordd mae’r elfennau Cymraeg yn cael eu trin yn eilradd yng ngweithdrefnau rollout technoleg yn y BBC. Rydan ni gyd wedi arfer gweld dyluniad a diwyg tudalennau newyddion BBC yn Gymraeg yn cymryd misoedd os nad mwy i gael eu diweddaru i’r un safon a’r rhai Saesneg ar BBC Cymru. Roedd y prif dudalennau Newyddion Cymraeg tan yn ddiweddar yn dal yn defnyddio hen template tra bod BBC Wales yn cael yr un newydd. Roedd tudalennau Chwaraeon Cymraeg BBC (gorffwysed mewn hedd) wastad gam y tu ôl o’i gymharu a’r fersiwn Saesneg. Faint o amser gymrodd hi i flog Vaughan Roderick gael upgrade?

Nid hollti blew yw hyn, mae safon dylunio a nodweddion UX ychwanegol yn cael effaith uniongyrchol ar ddewisiadau darllenwyr newyddion. Mae’n rhaid i ddarllenwyr Cymraeg wneud rhyw gyfaddawd wrth ddewis darllen yr un newyddion yn Gymraeg neu Saesneg. Mae’r math hyn o gyfaddawd yn bownd o erydu niferoedd darllenwyr. Yn yr achos uchod mae’r cynnwys yn unigryw yn y Gymraeg, sy’n glodwiw, ond nid dyma’r norm. Os ydi Rhodri TD o ddifri am gynyddu niferoedd sy’n ymweld â thudalennau Cymraeg y BBC yna rhaid taclo problemau strwythurol fel hyn head on. Ond does dim awgrym y bydd hyn yn digwydd. Tystiolaeth i gefnogi neges Andrew RT Davies ie ddim?

Map Cyfryngau 2013 gan Bonnier R&D

Arriva Cymru? Be sgen hynny i neud efo’r Gymraeg ar y we?


Dwi’n siwr bod nhw’n ymwybodol o hyn yn Newyddion BBC a Golwg360 ond mae chwilio Google yn broblem mawr iddyn nhw o ran denu darllenwyr, drug ac yn broblem mawr i ddarllenwyr sydd eisiau ffeindio straeon Cymraeg.

Y diwrnod o’r blaen o’n i eisiau darllen am y llanast Bysus Arriva Cymru, pilule felly chwiliais “Arriva Cymru”. Canlyniad?

Chwilio Arriva Cymru

Dim newyddion. Dim ond gwefannau swyddogol (gyda dim hyd yn oed newyddion am y cyhoeddiad ar wefan Arriva, thumb natch).

Trio eto felly a chwilio, fel dwi’n arfer gwneud erbyn hyn yn Saesneg am “Arriva Wales”. Canlyniad?

Arriva Wales

Chydig yn well, ar ôl y 3 canlyniad uchaf mae canlyniadau diweddar iawn am newyddion gan wefannau BBC News, WalesOnline a rhywbeth arall o’r enw 4ni.

Clic felly ar stori BBC News gan feddwl ffeindio’r erthygl Gymraeg. Oeddwn i’n gallu ffeindio’r ddolen i fynd at dudalennau BBC Cymru? Ddim am hydoedd. Sganiodd fy llygaid bach ar draws ac i lawr y dudalen, ac yn ôl i fyny eto. Roeddwn i’n chwilio am “Cymraeg” yn y gornel top dde, gan mod i’n reddfol erbyn hyn yn meddwl taw fan honno mae’r switsh iaith.

BBC Wales Arriva

Ond does dim switsh iaith. A Newyddion ydi’r enw ar y ddolen. Yn y diwedd mi ffeindiais y ddolen a chlicio drwodd i fama:

Hafan NewyddionA wedyn clicio i fama:

Erthygl Newyddion Arriva

A chael at lle o’n i isio mynd yn y lle cynta, 4 clic yn ôl. Yn y cyfamser mae pob person call sydd wedi gwneud yr un peth wedi setlo ar gael yr wybodaeth o’r tudalennau Saesneg.

A doedd Golwg360 ddim hyd yn oed ar y radar Google yn ystod hyn i gyd.

Afraid deud bod hyn yn broblem enfawr i newyddion Cymraeg ac yn dangos pa mor bwysig ydi integreiddio newyddion Cymraeg mewn i chwiliadau Google. Dwi’n deall yn iawn bod BBC Newyddion a Golwg360 bownd o fod yn torri’u boliau eisiau cael Google [Gol: Google News UK, ‘lly] i’w derbyn ond dyma’r broblem eto fyth – mae’r penderfyniadau yn gwbl allan o’n dwylo ac mae pob un achos fel hyn ar draws y we yn gwneud yr iaith yn fwy a mwy anweledig.

‘Shocked acquiesence’ mae’r erthygl yma’n galw’r ffenomenon yma o ddechrau’r unfed ganrif ar hugain sydd yn disgrifio’r teimlad o gael eich syfrdanu gan rywbeth sydd mor fawr ac allan o’ch rheolaeth fel PRISM neu newid hinsawdd na allwch chi ddelio gyda fo mewn unrhyw ffordd ond ei anwybyddu. Mae’n siwr fod na lot o eiriau amdano, rhyw ochenaid fawr a “o wel”. Mae na deimlad fel’na braidd am ddyfodol y Gymraeg arlein yn wyneb Google ac ati. Mae Luistxo Fernandez yn ei alw’n ‘Twitter tsunami’ mewn cyd-destun arall. Moch ar y winllan efallai fasai’r term Saundersaidd Cymraeg addas mae’n debyg.

Ond mae’r winllan wedi cael ei thirfeddiannu ers tro a rhaid gofyn i Google am ganiatad i brynu ein grawnwin ein hunain yn ôl erbyn hyn, a hynny ar premium. Does dim rheolaeth ganddon ni dros sut mae cael mynediad a sylw at y Gymraeg ar y we. Os taw cael sylw i gynnwys yw problem fawr ein oes, yna mae cael sylw at gynnwys Cymraeg yn broblem hyd yn oed yn fwy. Gallai llywodraeth Thatcher ildio S4C i ni ar un o bedair sianel deledu. Roedd honno’n sicrhau bod sylw priodol i gynnwys Cymraeg. Ond ni all yr un llywodraeth roi ‘S4C’ i ni ar gyfer y we. Neu allan nhw?

Ai cael teli Cymraeg ar sgrin gyntaf YouView ac iplayer sy’n gyfatebol rwan? Falle. Ond mae hynny ond yn ateb un rhan o’r broblem cynnwys. Efallai taw cael Google, Twitter, Facebook, YouTube i roi statws i gynnwys Cymraeg yn eu gwasanaethau fyddai ‘ildio S4C’ ein hoes. Hynny yw, nid dim ond caniatau i ni gyfeithu ein rhyngwynebau ar eu rhan (o! Diolch yn fawr Twitter, dwi’n gwybod eich bod chi’n sgint!!), ond sicrhau bod ein cynnwys yn cael tegwch yn y gêm hyn o rymoedd gwladwriaethol a chwmniau masnachol traws-wladwriaethol sy’n cael ei alw’n ‘economi sylw’. O barhau’r trosiad S4C, a fyddai ymgyrchwyr S4C wedi bodloni ar gael y cyflwynwyr continuity ar BBC Cymru, ITVWales a Channel 4 Wales yn darllen mewn dwy iaith rhwng rhaglenni Saesneg? No we. Y cynnwys oedd yn bwysig. Lleoliad y cynnwys hwnnw yn yr amserlen oedd yn bwysig. Y cynnwys sydd yn bwysig rwan hefyd. Ac mae lleoliad y cynnwys hwnnw’n bwysicach nag erioed.

Ond dyma rai cwestiynau sydd gen i sydd, dwi’n meddwl angen eu hateb yn fwy ar frys, efallai, na sut mae ariannu parhad teledu ar S4C:

  • Sut mae cael cynnwys Cymraeg i ymddangos ochr yn ochr â Saesneg fel yr oedd gyda S4C yn y byd 4 sianel?
  • Sut mae gwneud y we Saesneg yn fwy porous/permeable o ran y Gymraeg yn lle’r ffordd arall rownd?
  • Faint o werth roddech chi ar gyflawni hynny? £1miliwn? £10miliwn? £70miliwn?
  • Pwy ddyla dalu? Google et al eu hunain, neu dreth arbennig, y Llywodraeth (pa un?) neu arian S4C?
  • Faint o werth mae strategaeth iaith y Llywodraeth yn rhoi i ‘sylw’ ar y we?
  • Faint o werth ydyn ni gyd fel pobol brwdfrydig tech Cymraeg yn rhoi ar hynny?

Dwi ddim yn arbenigwr ar search o bell ffordd, ond ma’n rhaid bod na atebion – neu ydan ni jest am ista mewn shocked acquiescence? Ar hyn o bryd – dyna da ni’n ei wneud. Yn araf i dderbyn a deall goblygiadau’r dechnoleg i’n iaith a’n ddiymadferth wrth geisio meddwl am beth i wneud pan ydyn ni’n dechrau sylweddoli’r goblygiadau hynny.

So plis, tynnwch fi o fy shocked acquiescence, ydi hi mor ddu â hynny?
Presenting Media Map 2013. – Bonnier AB.

Dogfen sydd yn ceisio tynnu tueddiadau cyfryngau 2013 at ei gilydd a mapio defnydd a datblygiadau newydd. Chydig yn PR-bait/OTT infograffegaidd, order
ond diddorol nefyr-ddy-les. Hefyd ar gael fel app iPad.

(via Aled)

[hen ddolen alert!] Cyfraniad gen i llynedd at bodlediad Transmedia Talk yn SXSW

Newydd edrych drwy’r drafftiau yn y blog a chofio mod i am bostio dolen i hwn. Falle ei fod o ddiddordeb i rywrai sydd â diddordeb yn y maes digidol + ieithoedd. Sgwrs am ieithoedd a diwylliant mewn trawsgyfryngau/transmedia. Ges i alwad gan Rob Pratten, pathopsychology Llundeiniwr clên iawn nath ddangos y ropes i fi diolch i gyswllt drwy Rhys yn Cyfle, site  yn deud, “da ni’n recordio podcast mewn 10 munud. Ti awydd dod draw?” Felly nes i, ag oedd o’n hwyl.

* * *

Just a quick post of something which I’d left in my drafts since last year. A link to a podcast of a chat I was part of at SXSW interactive 2012 where we talked about language, culture and transmedia (with people much more versed in transmedia than I). Thanks to Rob Pratten for pulling me into it though! It was fun.


FIDEO / VIDEO: Cynhadledd NPLD / S4C Conference 2011

Dyma dri o’r cyflwyniadau a roddwyd yn y gynhadledd uchod ddydd Gwener diwethaf. // Here are three of the presentations given at the above conference.

All videos can be seen together on the Vimeo Channel: nplds4c2011

Vicent Partal – @vpartalVilaweb.cat

Marc Webber – @marcwebber

Leire Gandul – EITB.com

#Cyfrwng2011: Dyfodol S4C

12:43 Cwestiynau

  • Ivor Davies: Cymru yn copio pethau Saesnig, abortion hyd yn oed yn ein rhaglenni. Pan rydyn ni’n gwneud rhywbeth sy’n wahanol, rydyn ni’n cael llawer mwy o lwyddiant. e.e cyfres y Tywysogion
  • ID: Protest fawr S4C gynharach eleni ond prin iawn oedd y sylw iddo.
  • ID: bosibl i weithio i gyd-gynhyrchu dramor.
  • Ioan Bellin (NUJ) : cyn toriadau a ddylen ni gael adolgyiad llawn o S4C? Ydyn nhw wir yn credu gallwn ni gael nnibyniaeth a digon o arian ar ol 2015?
  • GLL: bydd  adolygiad gan DCMS yn 2014
  • GLL: sawl adolygiad mewnol wedi bod, ac yn digwydd ar hyn o bryd.
  • GLL: does dim sicrwydd tu hwnt i 2015
  • IG: TAC wedi gofyn ers y dechrau am adolyg llawn allanol
  • IG: angen i S4C “gallio” ynglyn a’r holl adolygiadau mewnol
  • IG: peidiwch a beio cwmniau am wneud rhaglenni sydd yn “copio” ond edrychwch at y briff gan s4c
  • GLL: mae na glamp o gronfa o dalent a chreadigedd yn S4C
  • Rhys Jones: 4 wedi son am rol y cyfryngau newydd, ond ydyn ni tybed yn euog fel cenedl o gael ein swyno gan y cyfryngau newydd, a’n hytrach bod angen i ni ganolbwyntio ar stori?
  • Angharad Mair: ategu pwynt RJ; bwysig ein bod ni’n edrych nol, a ddim yn ail-ysgrfennu’r hanes. Tipyn o’r cyffro a chreadigrwydd wedi dod o gystadleuaeth rhwng BBC ac ITV ar ddechrau S4C,
  • AM: sefydlwyd cwmniau gan bobol oedd yn ITV a BBC. Nid yw creadigrwydd jest yn dod o tu allan i’r bobol sydd wrthi rwan.
  • AM: i nifer o bobol ifanc, mynd mewn i gwmni sy’n cynnig gwaith yw’r ffordd orau o gael ymarfer creadigrwydd. Nid pawb sydd eisiau dechrau cwmni.
  • EP: erbyn 1983 roedd na 50 o gwmniau yn darparu. Dadlau dros amrywiaeth yn y sector. Angen darparu gofod i gwmniau micro ac unigolion gynnig syniadau yn uniongyrchol.
  • IG: un o’r pethau craidd mae TAC yn ceisio sefydlu ydi arian arbennig ar gyfer newydd ddyfodiaid a chwmniau llai. Yn y pen draw y syniad sy’n mynd i yrru’r sianel yn y pen draw.
  • Robert Beveridge (Edinburgh Napier Uni): “themes coming through was a wish to see an independent s4c. Want them to think through the scenarios: Bbc trust might not exist before long. Trustee for Wales finds herself in a conflicted position. Budgetary constraints: possible scenario that bbc gives up Welsh lang b/casting entirely. In that context, would s4c be able to achieve independence?”
  • Gareth (Rondo):  mae peryg edrych nol ar gyfnod dechreuol S4C, am bod llawer mwy o arian yno i gyflenwi llai o oriau. Cwmniau o wahanol meintiau yn rhoi cyfleoedd i syniadau newydd. Peryg cyffredinoli. Peryg anghofio llwyddiant cwmniau yn y sector y tu hwnt i Gymru.
  • G: eisiau gweld gallu s4c i gynnal oriau yn parhau yn y dyfodol. Enghraifft dda oedd darpariaeth Canwr y Byd lle roedd BBC ond yn gallu darparu slot bach, gan olygu colli’r gwobrwyo am nad oedd amser.
  • IG: ymateb i RB – if BBC Wales gave up making Welsh lang progs, would S4C get those funds from the licence fee directly?
  • IG: continually get mixed messages re: what independence means to gov and bbc
  • GLL: eisiau ecosysem sydd yn cynnig plwraliaeth a dewis i’r gwylwyr
  • IG: Examples of cooperation already e.g. Welsh
  • HM: shouldn’t see bbc existing in the future as it does now. Shouldn’t be seen as something fixed.
  • HM: creative ideas today are much more likely to come from users than just from producers
  • HM: new media tech never transform industry, but add to media environment: interactivity and participation is key to the way digital media is transforming the media currently

12:35 HM

  • a lot of the rhetoric re: internet is unlimited access to info
  • but the first causalty of the internet is journalism
  • a serious info deficit to be addressed: not just in politics but a broader cutlural role
  • burgeoning national inst. such as NTW etc, but paradoxically less time to cover them
  • the way that cult. texts are circulating is changing: authority of b/cast orgs is being challenged
  • raises q’s on future of b/cast orgs: media orgs having to let go as they engage with soc media
  • one of defining feature of govs in Wales has been collaborations: although competition bet S4c and bbc, one should also discuss ways of collaborating
  • with the growth of no’s of Welsh speakers lang policies have shifted from emphasis on rural heartland: raises tensions and issues
  • lang and its culture has become more cosmopolitan: has S4C responded to this?
  • Mario Basini has argued that division of language is unhealthy and that bilingual channel might be healthy, not poss in 80s but maybe now
  • accountability to dcms seems an anachronism: little interest in its future
  • seems obv. to HM that WelshGov should have more input
  • Welsh Gov should assume greater control over b/casting, which rasises issues over governance of bbc
  • Welsh Media Commission has been raised as a poss, funding Welsh and Eng in a contestible way.

12:27 IG cwestiwn enfawr. Ddylen ni orfod gofyn y cwestiwn o gwbl o ystyried y frwydr i’w sefydlu?

  • toriadau yn anorfod, gan bod gweddill cymdeithas
  • y ddêl BBC / DCMS yn warthus. Dêl i orfodi gorfodi BBC i gymryd y World Service. “drive by shooting” BBC oedd y targed, saethodd y BBC yn ol ond cafodd S4C ei ddal yn y crossfire
  • Mae yna dal arian ar y bwrdd, ac yn ddigon i gynnig gwasanaeth yn yr iaith Gymraeg. Felly, oes mae dyfodol, ond am ba hyd?
  • Tu hwnt i 2015: angen i sianel fod yn berthnasol a hanfodol
  • 33 o gwmnia yn cyflenwi S4C: TAC yn cynrychioli 30
  • TAC yn cynrychioli cwmniau bach, canolig a mawr ac sy’n barod i ymateb i’r her
  • cryn feirniadaeth o’r polisi S4C am gwmniau mawr – y cwmniau mawr sy’n hyfforddi gweithu y dyfodol – mae nhw’n bwysig hefyd
  • Cymru yn wlad sydd a’i golygon ar Lundain, yr Alban ddim gymaint felly.
  • Angen i S4C ymwneud gyda chynyddu mynediad at ddemocratiaeth (mwyafrif pobol Cymru’n darllen papurau Lloegr)
  • Bryd i Western Mail stopio cyfeirio at S4C fel beleaguered, diffyg gwylwyr etc
  • Angen: sefydlogrwydd, anibyniaeth a 100% o’r arian i fynd i’r sector gynhyrchu
  • Methu derbyn sefyllfa lle mae rhaid negydu cyllideb yn flynyddol post 2015
  • Nid arian y BBC ydyw, ond arian y drwydded.
  • Rhaid peidio anghofio bod S4C a BBC mewn cystaldeuaeth: annibyniaeth ariannol a golyg yn hanfodol
  • “Os lwyddwn ni yn hynny, oes mae dyfodol i S4C”

12:26 EP yr allwedd: sicrhau deilaog cyson a pharhasu gyda’r gynulleidfa. Ond angen i wylwyr, roi o’r neilltu difaterwch ac ymun yn y drafodaeth.

12:19 EP falch bod hwn ddim yn post-mortem

  • cyfle i godi o’r rhigol ac ail-flaenoriaethu ac addasu
  • er ei bod yn hanesydd nid dilyn llwyddiannau blaenorol yn slafaidd ddylai ddigwydd
  • ond, mae rhai gwersi i’w dysgu
  • polisiau diweddar wedi lleihau nifer cwmnioedd – yn erbyn ysbryd y sianel i geisio creu sector annibynol ar ddecrhau’r sianel
  • hyn wedi creu sector anhyblyg
  • [Gallwch chi weld dadl lawn EP yma: http://www.clickonwales.org/2011/06/imagining-a-new-s4c/ Mi wna i  geisio ychwanegu unrhyw sylwadau sydd yn wahanol]

12:11: GLL annodd iawn trafod S4C heb gyd-destun ehangach y byd darlledu

  • chydig o bryder bod pobol dal yn cyfeirio at Mrs Jones Llanrug yng nghyd estun cynulleidfa
  • angen meddwl am wyres Mrs Jones, er bod Mrs Jones dal yn gwylio
  • canran uchel o siaradwyr Cym ddim yn gwylio. O bryder. Ydyn nhw’n gwrando ar Rad Cym, darllen Golwg hefyd? Angen cyrraedd nhw
  • Sut ydan ni’n mesur y gynulleidfa a gwerthfawrogiad a chyfraniad y gwerth i’r genedl?
  • Edrych i’r dyfodol: cwtogiad i £65m yn sylwweddol ond sail y gwaith at 2012+ ydi’r gwylwyr
  • Isio edrych at iaith sydd yn ddealladwy yn syml ac yn addas ar gyfer cartrefi sydd yn gymysg oran iaith
  • Sut mae mesur yr effaith a dy;anwad ar yr iaith? Angen gwaeddi am y llwyddiannau.
  • Dydi iaith Twitter a FB ddim yn iaith Emrys ap Iwan. Angen addasu i hynny.
  • Nifer o ddatblygiadau cyfryngau digidol, fel apps a thwf gwylio ar Clic.
  • Pobol isio cyfrannu nid jest gwylio – y brodorion digidol (gweler gwadiad Suw Charman o’r term hwn: http://charman-anderson.com/2010/03/02/report-digital-natives-a-myth/)
  • Angen i S4C ddeall diwylliant arlein.
  • Nodi bod nhw wedi ffurfio Fforwm Cyfryngau Newydd a clustnodi arian ar gyfer buddsosddi mewn cyfryngau digidol (Gwadiad: dwi ar Fforwm CN S4C)
  • Ceisio gweithio ar fanylion sefyllfa cydweithio BBC a sichau bod y manylion yn iawn o ran y pwyslais ar annibyniaeth.
  • Angen cadw’r hawl i gomisiynu cynnwys heb ymyrraeth o’r tu allan.

12:08 Cyflwyniad gan Ruth McElroy (Prifysgol Morgannwg)

“nid edrych yn ôl ydi’r bwriad. Gofyn yn ôl cyfrol Steve Blanchard a Simon Morley ym 1982 “What’s this channel for?”. Beth fydd ei le yn y tirlun darlledu newydd?

12:07 Ar y panel: Garffild Lloyd Lewis (S4C), Elain Price (Prifysgol Abertawe), Iestyn Garlick (TAC), Hugh McKay (Y Brifysgol Agored)

Radio Ceredigion – rhai ymatebion i’r cais i newid fformat

Chwara teg i Ofcom, ed ma nhw di gwneud cyfieithiad neis o’r ymateb anfonais i atyn nhw yn gwrthwynebu newid fformat Radio Ceredigion.

Diddorol yw darllen nodyn pellach gan Radio Ceredigion yn ychwanegol i’w cais gwreiddiol eto’n ceisio cyfiawnhau eu ‘dwyieithrwydd’ drwy ddweud bod blocio rhaglenni yn Gymraeg a Saesneg ar wahân wedi methu. Iddyn nhw, read more yr unif ffordd o wasanaethu buddiannau’r di-Gymraeg yn y Sir yw i leihau’r Gymraeg ar yr orsaf i lefel lle nad yw’n ymyrryd a’r Saesneg. Dyna chi olwg wyrdroedig ar gynrychiolaeth leol!

Ar ben hyn, hemorrhoids maen nhw’n honni y byddant yn penderfynu ar gynnwys nid ar sail iaith ond ar sail teilyngdod. Yr hen gneuen na glywson ni gan Syr Emyr Jones Parry ond yn ddiweddar iawn ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mi wyddon ni’n iawn ble mewn penderfyniadau o ‘deilyngdod’ sut mae grym yr iaith fwyafrifol yn dod mewn i’r hafaliad.

A’r ymateb cryf gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg sydd yn cynnwys beirniadaeth o anallu Ofcom i sicrhau gofynion cryfach am ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg ar radio masnachol.

Mae’r Bwrdd ac Ofcom yn cytuno bod ‘cynnal busnes cyhoeddus’ mewn perthynas â gwaith Ofcom yn cynnwys gweithrediad swyddogaeth Ofcom o drwyddedu darlledwyr radio. Mae’r Bwrdd o’r farn ei bod yn briodol ac yn rhesymol ymarferol i Ofcom sicrhau, wrth weithredu’r swyddogaeth hon, bod darparwyr radio yng Nghymru yn cynnig darpariaeth Gymraeg mewn achosion priodol.

Mae Adran 314(7) Deddf Cyfathrebiadau 2003 (DC 2003) yn diffinio ‘deunydd lleol’ y mae gofyn i ddarlledwyr radio ei gynnig. Er na chyfeirir yn benodol at iaith credwn y gellir dehongli’r diffiniad a gynigir i gynnwys deunydd yn yr iaith Gymraeg.

Os felly, mae’r p?er gan Ofcom dan Adran 314 DC 2003 i sicrhau bod gwasanaethau lleol yn cynnwys deunydd Cymraeg, lle bo Ofcom yn ystyried hynny’n briodol. Gallai Ofcom ddefnyddio’i b?er dan Adran 314(2) DC 2003 i ddiwygio’i ganllawiau ar ddeunydd lleol, fel y gellir penderfynu a yw trwyddedai yn cyflawni dyletswyddau o ran iaith o fewn trwydded.

Hyd yn oed os nad yw Ofcom, fel mater o bolisi, yn dymuno dehongli Adran 314(7) DC 2003 i gynnwys deunydd Cymraeg na diwygio’i ganllawiau ar ddeunydd lleol i gynnwys deunydd Cymraeg, credwn y gallai, fel nodir uchod, ddefnyddio’i bwerau eang dan Adran 87 DD 1990 i gynnwys amodau i ddarparu yn y Gymraeg o fewn trwyddedau darlledwyr radio, ble ystyrir hynny’n briodol.

Ymateb llawn Bwrdd yr Iaith Gymraeg

Mae system fethedig trwyddedu masnachol Ofcom wedi gwanychu a gwanychu o ran beth yw ystyr darpariaeth leol ac o ran cynrychioli diwylliant a iaith lleol. Mae’r gwanychiad hwn wedi creu aneglurder yn yr hyn sydd i’w ddisgwyl gan orsafoedd o Ofcom a’r hyn gall y cyhoedd ddisgwyl o orsafoedd. Yn ei dro mae hyn wedi golygu bod y llinellau ffawt wedi agor rhwng dyheadau masnachol a dyheadau cymunedol.

Mae hi’n hen bryd i Ofcom sortio’r llanast ma. Ac os na all Ofcom wneud hynny am na allant wneud yn wahanol i weddill Prydain, yna datganoler yr holl bwerau dros drwyddedu radio i Gymru.